2009 оны 12 сарын 9 ны өдөр Серб улсын Нови Сад хот
Дассан газрын даавуу зөөлөн гэж үг ямар үнэн вэ?
Би буцаад Нови Сад хотдоо ирлээ. Шинэ зүйлүүдийг судлаж явах шаардлаггүй, хуучны найзууд дээрээ түр болов ч саатахдаа өөрийн тэмдэглэл, цалингүй ажилаа хийсээр байна.

Би сар гаруйн өмнө би улсын музей гэдэг иргэдийн оюун санаанд хэрхэн сайнаар нөлөөлдөг, түүнийгээ яаж хамгаалах ёстой тухай бичиж байхдаа түүхийн профессор Ааваасаа тусламж хүссэн юм.

Том ажил бүтээх гэж байгаа бол юуны түрүүнд гэр бүлээсээ дэмжлэг авсан байх ёстой. Гэр бүл дотны хүмүүсдээ тайлбарлаж дэмжлэг авч чадахгүй байгаа бол яаж бусдад хүргэх гэж байгаа билээ?

Гэж өөрөөсөө асууж сурах хэрэгтэй. Миний аав уг музейн тухай бодлоо илгээсэн бөгөөд Оросын ард түмэн болон хуучин коммунист байсан улсуудын ихэнх нь коммунизэмд байсан сайн талуудыг харж эхэлсэнтэй адил надад бас маш олон эерэг бодлууд орж ирсээр байгаа билээ.

Хүний байгалийн зөн болох Шунал гэж зүйлийг хааж боогдуулах хүн төрлөхтний туршилт 80 жилийг давж чадсангүй, харин уг шалгалтандаа бүдэрсэн эx коммунист улсууд шунал, материаллаг сэтгэлгээ ямар муухай байдгийг ойлгож, зарим талаараа хуучны нийгмээ үгүйлж буй нь аялалын туршид харагдаж байна.

10-аас илүү жил унахгүй машин, нөгөө ертөнцрүү авч явахгүй байшин эдлэл мөнгөнөөс болж, Аав ээж өвөг дээдэс нь хамгаалж ирсэн эх орон ард түмнээ худалдаж хамгийн нүгэлтэй зүйл нь үе удмаараа баталж ирсэн гэр бүлийн нэр хүндээ шалд буулгаж, өөрийнүр удмаа хэдэн үеэр ХУЛГАЙЧ, ЛУЙВАРЧИН, ХАХУУЛЬЧ, УРВАГЧын удам гэж нэрлүүлэх цолд унагаж буй нь түүх судалдаггүйн гай байхдаа…

Доорх Аавын маань захиаг уншаад бодлоо бичээсэй гэж би хүсэж байна. Аав маань уг тэмдэглэлд саналаа үлдээж буй хүмүүсийн бодлыг мэдэх сонирхолтой байх болвуу.

Лениний музейгээс В.И.Ленин хүртэлх бодол
Хуучин Лениний музейтэй холбоотой чиний бичсэн зүйл, надад тавьсан саналыг аав нь хүлээж аваад нилээн бодлоо. Энэ музейн түүхийг тусгайлан судлаагүй болохоор, түүнчлэн хэдийд татан буугдсан, өмчийн харъяалал нь яаж өөрчлөгдөж ирснийг бараг л огт мэдэхгүй болохоор хариулт бичиж чадахгүй өдий хүрэв.
Тэр аяараа музей үзмэр болсон Европын гайхамшгийг олон орны жишээгээр мэдэх болж, ард түмнүүд түүх соёлоо хэрхэн хамгаалж байдгыг нүдээрээ үзэж туулсан миний хүү Лениний музейн асуудлыг бодож, дахин сөхөж тавьж байгааг аав нь зүйтэй гэж бодож байна.
Уг зүй нь үйлдвэрийн газрууд нь худалдааны газар бололгүй бүтээгдхүүнээ үйлдвэрлэж, цэцэрлэг нь хувийн сургууль бололгүй хүүхдээ хүмүүжүүлж, сургуулийн талбайд барилгын суурь тавилгүй сурагчид биеийн тамираар хичээллэж, ганцхан байдаг хүүхдийн паркд өндөр барилгууд барилгүй зөвхөн хүүхдийн сайн сайхны төлөө тоглоом наадмаар үйлчилж баймаар билээ.
Гэтэл манайд олон зүйл яг л байх ёстойгоосоо тэс тонгоруугаар явагддаг нь хэвийн зүйл болоод байгаа билээ. Тэдний, энэ хүний буруугаас гэх аргагүй, ер нь нийт тогтолцоо маань л ухаалаг шинэчлэлт өөрчлөлт хүлээж байгаа гэж олон хүн үзэх болж байгаа юм.
Энэ музейн тухайд миний мэдэх зүйл гэвэл наяад онд нээгдэх үед, дараа нь гээд 2 удаа үзсэн юм. Музейн барилга гял толь, гадна талаас нь олон прожектораар гэрэлтүүлсэн нь тун сүрлэг харагддаг байлаа. Муу санаатан, хулгайч, архичид, бохир хувцастай хүн дөхөж очихын аргагүй хүндэтгэлтэй ордон байсан юм.

Дотроо гоё нарийн хивс тавьсан, хүмүүс хилэн бойтог давхар өмсөх тул чимээ үгүй, гагцхүү тайлбарлагчийн яриа л тод дуулддаг байв. Нэг үгээр ленинизм сурая гэхээсээ илүү цэвэр цэмцгэр байдал, соёлыг үзэх, гоо сайхны мэдрэмж авах гэж л хүмүүс тэнд очдог байсан юм. Гэрэлтүүлгийн өвөрмөц хослол, зураг үзмэрүүдийн өнгө үзэмж, нягт нямбай хийж байрлуулсан нь содон байлаа. Хамгийн гол үзмэр бол В.И.Лениний том цээж хөрөг баримал байсан бөгөөд арай л буулгаж устгаад хаячихсангүй, энд тэнд тавьж хүний тоглоом болгосонгүй, Монголын төдийгүй, дэлхийн түүхийн гэрч болон үлдсэн нь сонин байлаа.

Хүүдээ тодорхой мэдээлэл өгөхийн тулд би энэ музейн байрыг дахин очиж үзсэн юм. Ойрхон байдаг болохоор энэ ч хэцүү биш байлаа. Подвальд 2-3 бар, кафе, диско зал, нэг хоёр давхартаа 2 ресторан, том төв заалаандаа Юнител гар утасны компаны үйлчилгээний төв, голомт банкны салбар, гар утасны үзэсгэлэн худалдаа, уран сайхны фото зурагчин, сонин хэвлэлийн худалдаа, бэлэг дурсгалын зүйлийн худалдаа, гадаад хэлний сургалтын төв, нийслэлийн МАХН-ын хорооны оффис, эрдэм шинжилгээ, судалгааны Прогноз академи, том үзвэрийн танхимтай Сэрэлт кино театр, доод подвальд томоохон номын сангийн фонд байрлаж байна. Өөрөөр хэлбэл баар, зугааны газар ч байх юм, эрдэм судалгаа, соёлын төвүүд ч, бас албан өрөөнүүд ч, үйлчилгээний танхимууд ч байдаг юм байна.

Ямар ч байсан музей музей биш болсон учраас нэг хэсэг нь шүүмжилж, нөгөө хэсэг нь зах зээлийн нөхцөлд ийм байхаас аргагүй гэж тайлбарлах юм билээ. Нэг хэсэг энэ байшинг музей болгоё гэсэн том хөдөлгөөн, жагсаал, цуглаан хүртэл болж, телевиз, хэвлэлийн гол сэдэв болж байснаа намжсан юм. Магадгүй зүгээр л соёлын салбарынхны соёлтой, хүчтэй санал байсан бол ард түмэн илүүтэй дэмжих байсан боловч улс төрийн өнгө аястай болж, түүнийг тухайн үед өмчилж байсан МАХН-ын “гарыг мухарлах” зорилт тавьсан гэж зарим нь үзэж болгоомжлох болсноо сонин хэвлэлд бичиж байлаа.

Хуучин социализмын үеийн тодорхой зарим барилгуудыг улс төрийн намууд тодорхой тохиролцоогоор, соёлтойгоор өмчилж байгаа нь байж болох асуудал билээ. МАХН нь 2 давхар Лениний музей, хуучин 4 давхар цагаан байшин (шатдаг); Ардчилсан нам нь Төв шуудангийн өмнөх 2 давхар; Соёлын төв өргөө, Дуурийн театрын дундах хүзүүвч; хуучин Соёлын яам байсан одоо Ардчиллын ордон; хоёр давхар Зориг сангийн байр зэргийг эзэмшдэг юм байна.

Энэ өмчлөл нь тодорхой хууль зүйн үндэстэй гэдэгт аав нь итгэдэг шүү. Харин бусад намуудын ордон, байшин гэж байдаггүй нь шалтгаантай байх. Зах зээлийн нөхцөлд хүний хувийн өмч ч, нам, байгууллагын өмч ч ялгаагүй тун чухал асуудал мөн билээ.

В.И.Лениний музейг чигээр нь үлдээлгүй өөрчилж бужигнуулсан нь ч учир шалтгаантай байх. Ная ерээд оны зааг үеээр Лениний үзлийг зүг чигээ болгосон социализмын систем нуран унаж, ленинизмийн гол өлгий орон ЗХУ задран бутарч, ерээд оны шинэ үзэл санааны их хувьсгалын шуурга монголчуудын ленинизмд итгэх итгэлийг шүүрдэн арилгаж, бүхнийг шинэ маягаар сэтгэх, шинэчлэх, өөрчлөх шаардлага гарч, тэр хүрээнд Лениний музей оршин байхаа больсон нь буруу биш байжээ. Оронд нь юу байгуулах вэ гэдэг асуулт тавигдах үед зах зээлийн сэтгэлгээ нь давамгайлжээ гэж би боддог юм.

Соёл танин мэдэхүйн объект зүг чигээ өөрчилсөнд манайд намуудын улс төрийн тэмцэл ширүүссэн, сонгуульд асар их мөнгө зарцуулдаг үрэлгэн систем бий болсон явдал нөлөөлжээ. Аль их мөнгө зарсан нь сонгуульд ялдаг хачин систем манайд бий болсноор, мөнгөтэй л бол хүчтэй гэдэг үзэл санаа хүчтэй болсноор өөрт байгаа бүхий л бололцоог, тухайлбал Лениний музей хэмээх том объектыг ч энэ зорилгод ашиглахад хүрсэн байж болох юм. Улс төрийн нөхцөл байдал соёлтой болж байгаа одоо цагт дээрх байдал өөрчлөгдөж, иргэдийнхээ ертөнцийг үзэх үзэл, соёл хүмүүжил, гоо сайхны ертөнцөд илүү анхаардаг цаг ирж байгаа гэж аав нь ойлгож байна.
Энэ дашрамд хэлэхэд энэ музей чухам яагаад Лениний болсон бэ гэдэг бас л сонин юм. Хамгийн гол нь монголчууд бид Маркс, Лениний сургаалийг хүндэтгэдэг, Зөвлөлтийн ард түмэнтэй тогтоосон найрамдалдаа бид үнэнч, Зөвлөлт, Монголын ард түмэн нэг үзэл сурталтай, нэг зорилготой гэдгээ нотолж, хувь заяа нэгтэй Монголчуудад аль болох их туслаж, нийгэм, эдийн засаг, соёлоо дээшлүүлэхэд нь улам дорвитой туслая гэсэн сэтгэлийг зөвлөлтийн ард түмэнд төрүүлэе гэсэн бодлогын илрэл байв. Одоо ч гэсэн ялгаагүй шүү дээ. Америкийн тусламжийг авая гэсэндээ л бид Ирак, Афганд энхийг сахиулах үйлсэд оролцож байгаа биш гэжүү.

В.И.Ленин хэмээх дэлхийн түүхэнд нэрээ үлдээсэн энэ суут хүн түүний бий болгосон социализм нурахын хирээр улам бүр шүүмжлэгдэж ирсэн боловч, түүний дүрийг Оросын ард түмэн мөнхөлсөөр иржээ. Эв нэгдэл, гуманизм, аллага хүчирхийллийг хослуулан байж Дэлхийд хосгүй их гүрнийг тэрээр байгуулжээ. Дайн дажин, аллаггүйгээр хэн агуу их гүрнийг байгуулж, түүхийг бүтээж байсан билээ?
Бурхны ташуур Их Аттила хаан, Их эзэн Чингэс хаан, Өгөөдэй, Бат, Хувилай, Доголон Төмөр, Моголын их хаан Бабур ертөнцийн түүхийг дархлан сийлж байсан шиг Монголын торгууд удмын Ульянов(Улаан) түүхэнд тодорсон нь аавыг нь ямагт уярааж байдаг билээ. Лениний аавын нь ээж А.А.Смирнова(Самар) халимаг хүн байсан нь түүхэнд нэгэнт тогтоогдсон юм. Агуу их нүүдэлчин Монгол удам судар нь түүнийг агуу их болгосон ч байж болох юм.

В.И.Ленин бол Сталин шиг хатуу хүн биш байжээ. Ер бусын хөдөлмөрч, их ухаантан, чин зоригтон энэ хүн хувь хүний хувьд зөөлөн ухаалаг хүн байжээ. Социализмын үед бид түүний зохиол бүтээлийг их уншдаг байсан болохоор гадарлах юм. Монгол орны талаар, Монголын ард түмний тусгаар тогтнолын хувьд тэрээр зөөлөн дөлгөөн, бидэнд ээлтэй бодлого явуулжээ.

В.И.Ленин Хаант Оросын зүгээс Монголын талаар явуулж байсан колоничлох шинжтэй бодлогыг ямагт эрс шүүмжилж байв. 1912 онд “Улсын Думын социал демократ фракц… Монголыг эзлэн авах явдлыг буруушааж байна” (б.18,т.427); 1913 онд Хаант Орос Монголыг “энхрийлэн тэвэрлээ” (б.21,т.403); “Өнөөдөр Монголд буюу Туркийн Армянд дээрэм хийх балмад бодлогыг Хаант засгийн газар өгөөмрөөр санхүүжүүлж байна”(б.19,т.132); 1915 онд “Оросын хаант ёс Монгол ба Азийн зарим орныг эзлэн авахыг эрмэлзэж байна”(б.21,т.150); “Оросын хаант засаг… Перс, Монгол зэргийг боолчлохыг эрмэлзэн дээрмийн дайн хийж байна”(б.21,т.377); 1916 онд “Их Оросын ажилчин бид засгийнхаа газрыг Монгол, Туркестанаас зайл гэж шаардах ёстой”(б.23,т.62); “Бид Монгол, Перс, Энэтхэг, Египетчүүдтэй ойртон нийлэхийг бүх хүчээрээ чармайх… ингэхийг өөрийн үүрэг, өөрийн эрх ашиг гэж үзэж байна… Биднээс илүү дарлагдан хоцрогдсон эдгээр улс түмэнд “соёлын тусламжийг сэтгэл харамгүй үзүүлэх… Машин хэрэглэх хөдөлмөрөө хөнгөвчлөхөд, ардчилал, социализмд тэдний шилжихэд нь туслахыг бид хичээнэ. (боть 23, т.63); 1917 онд “Оросын ажилчин, тариачин бид их Оросын биш…(Монгол, Перс мэтийн) нэг ч газар нутаг буюу колонийг хүчээр барьж байлгахгүй” (б.25,т.45) гэжээ.

В.И.Лениний толгойлж байсан Зөвлөлт засгийн газар 1919 онд Монголын ард түмэнд хандаж гаргасан тунхагтаа: “Үүнээс хойш Монгол улс нь өөртөө эрхт тусгаар нэгэн орон мөн… Монгол улс тусгаар тогтносон орны ёсоор Бээжин, Петерград хоёроос асуулгүй аливаа олон улстай шууд харилцан нэвтрэлцэх эрхтэй болсон явдлыг… Монгол үндэстний улсад чухам мэдэгдэн тунхаглахын хамт, манай Орос улстай даруй харилцан нэвтрэлцэж элчин явуулан эрх чөлөөт Монгол улсын төлөөний хүмүүсийг манай улаан цэргийн өмнөөс тосон илгээх ажаамуу” (МАХН-ын түүхийн зарим чухал баримтууд.УБ,1946,т.63-65) гэжээ. 1919 онд Хятадын цэргийнхэн Монголын автономитыг устгаж байсан тэр үед Лениний засгийн газар Монголын тусгаар тогтнолыг тов тодорхой хүлээн зөвшөөрч буйгаа илэрхийлж байжээ.

В.И.Ленин Монголын элч нарыг ганц нэг гэлгүй, албаны биш гэлгүй хүлээн авч уулздаг хүн байжээ. 1920 онд Солийн Данзан, Чагдаржав нарыг, 1921 онд Солийн Данзан,Б.Цэрэндорж, Ширнэндамдин нарыг, (Сүхбаатартай ганцаарчлан уулзсан бололтой), 1922 онд А.Данзан (Япон) нартай уулзаж Монгол, Зөвлөлтийн харилцааг цаашид хөгжүүлэх, Монголын тусгаар тогтнолыг дэмжих бодлоготой байдгаа илэрхийлжээ.
Түүхийн эдгээр баримтаас уламжлан бодоход торгууд, халимаг удмын В.И.Ульянов(Улаан) Монголчуудын хувь заяаны асуудалд аятайхан ханддаг байжээ. Түүнийг залгамжлагчдын үед Монгол, Зөвлөлтийн харилцаанд эерэг, сөрөг олон үйл явдал болж байсан нь өөр асуудал юмаа.
Одоогийнхны үздэгээр тийм ч моодны биш сэдвийг хүүдээ дурсахдаа улирч өнгөрөн түүх болсон социализмыг магтая гэсэнгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэхь томоохон диктатор хэмээн дуудагдах болсон энэ хүний зорилго, үзэл суртлыг дэмж гэсэнгүй. Харин түүх хэмээх гайхамшигт шинжлэх ухаан хичнээн олон талтай болохыг, түүхэн үзэгдэл, түүхэн хүмүүсийн хувь тавилан ч мөн л олон талтай болохыг хэлэх гэсэн юм. Одоо үеийнхэн энэ хүнд яаж хандах нь хүний эрхийн асуудал гэдэгтэй адил хориод оны Монголчууд энэ хүний зүг итгэл найдварын нүдээр харах үндэс шалтгаан ямар нэг хэмжээгээр байжээ гэдгийг л хэлэх гэсэн юм. Түүхийн өмнөх үеийнхэн, тухайлбал ХХ зууны эхэн үеийн Монголчуудаас одоогийн бид ухаантай сайн гэж үзэх нь зөв биш бөгөөд тэр үеийнхэн тэр үеээрээ л амьсгалж, сэтгэж, тухайн үедээ тохирох үйл ажиллагаа явуулж байсныг өнөө үеийнхэн зөв ойлгохыг чармайх нь л түүхийн зөв сэтгэлгээ болно гэж боддогоо хүүдээ хэлэх гэсэн юм.

Монголчуудын агуу их түүхийг уламжлан хадгалах ариун газрын нэг бол музей мөн бил

Share on Facebook

2009 onii 4 sariin 15 nii 12.58 Serbi ulsiin Novii Sad hot

Margaash Serbiin hoid zugiin Subotica hotruu yavj salhinii parashutaar gazraas huuruh gej oroldon boloh eshiig medehgui bain. Chadahgui bol…

Holiin ayand ger buliin bat demjlegtei baih yamar saihan yum. Hiij bui zuil zuv gej itgej baigaa oiriin humuusdee bayarlaa gej helmeer bain. Karmandaa yamarch mungugui boloh hetsuu, gehdee ter ued l ger bul naiz nuhdiin chanar medegdeh yum. Ogt yu ch hiihgui gertee gedsee ilj hevteed nadad tusla gej helj bui huntei namaig anduurchj baigaa hun ih baigaa haragdan. Zarim n zugeer hiih yumaa olj yadaj baigaa bololtoi.

Minii ayaliig oilgoj demjsen Jagaa ahdaa bayarlaa gej helmeer bain.

Bichleg zogsohgui urgeljilhed tanii huvi nemer orj bain shuu!

Mongolchuud bid tuursun ard tumen, tuuh soyoloo ch sain meddeggui. Gadnii buhen sain gej bodsoor bain.

Manai aav MUIS-iin tuuhiin bagsh hun tul minii Mongoliinhoo soyoliig sudlah surah busdad hurgeh ajliig anhnaas demjij irsen bilee. Unuudur unshigchiddaa Aaviin mani bichsen tuuhtei hollbootoi medeelliig tavihaar shiidlee. Yalanguya Europiin Balkanii bused orj ireh ued namaig Mongol gej medeed Chingis Khaan, Atilla gej nerlej ehelsentei holbootoigoor.

Serbi ulsiin Novi Sad hotiin Ih Surguulid orson lekts

МЭӨ 2 дахь мянган жилийн тэртээ Төв Азийн цээжин дээр түүхээ бичиж эхэлсэн Хүннү хэмээх монгол аймгууд МЭӨ 209 онд хүчирхэг Хүннү гүрнийг байгуулж байв. Эрдэмтдийн нотолсноор энэ улс нь аравт, зуут, мянгатаар засаг захиргаагаа зохион байгуулсан, Баруун, Зүүн, Төвийн гэж улсаа хуваан захирдаг монгол уламжлалтай, монгол хэлээр ярьдаг, гол төлөв бөөгийн шашинтай, монгол г эрт амьдардаг, 5 хошуу мал өсгөдөг, газрыг улсын үндэс гэж үздэг язгуур үндсээрээ монгол төр улс байжээ. Энэ улсын баруун хил Дорнод Туркестан хүрч, зүүн зүгт Ляо голыг дамнаж, хойт зүг Байгал далайг долгилуулж, өмнө зүгт Түмэн газрын цагаан хэрэм тулж байжээ.

Хэзээнээс хүн ам цөөтэй байсан Хүннү улс нь хөрш зэргэлдээ орнууд, тухайлбал олон арван сая хүнтэй Хятадын Хан улстай эрх тэгш, нэг зиндаанд харилцаж байжээ. Хүннү, Хан улсын МЭӨ 198 оны гэрээнд “Цагаан хэрэмнээс хойших нум агсагчдын улс нь шаньюйн зарлигийг дагаж, Цагаан хэрэмнээс урагших үшмэдийн бүс малгай өмсөгчид суудаг орон нь харин надад захирагдана. Хан улс, Хүннү хоёр бол мөр зэрэгцэх хүчирхэг хөрш улсууд мөн” гэжээ. Энэ гэрээ ёсоор Хятад улс Хүннү улсад жил бүр үнэт бэлэг, үнэн чанартаа алба барих болсноос гадна, Хятадын эзэн хааны гүнжийг нэгэн үе шаньюйд өгөх болжээ.

Төв Азийн цээжнээ оршиж байсан энэ их гүрэн МЭӨ 53 онд 2 хэсэг болон хуваагдаж , улмаар МЭ-ний 85, 87 онд Хүннүгийн бүрэлдэхүүнд байсан Сяньби аймаг хүчирхэгжин Хүннү гүрний халаанд гарч ирсэн юм.

Баруун Хүннүчүүд 95 оны үед Зүүнгарын нутаг хавьд очиж, 160 оны үед Оросын зүүн өмнөд хэсэгт очиж “ Ард түмнүүдийн их нүүдэлд” томоохон үүрэг гүйцэтгэжээ. Умарт Хүннүчүүдийн өрнө зүгт хийсэн ер бусын гайхамшигт нүүдэл нь хамгийн олон үндэстэн угсаатнуудыг хөдөлгөөнд оруулсан, Дэлхийн шинж чанартай том түүхэн үйл явдал, хүн төрөлхтөний түүх, хөгжилд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн анхны “дэлбэрэлт” байв. Төв Азиас Дундат Ази, Каспийн тэнгис, Урал, Днепр, Хар тэнгис, Дунайн Адриатикийн тэнгис хүртэл асар уудам нутгийг хамран хийсэн энэ нүүдэл нь Ази тивийн цээжинд нутаглагчдын аугаа их эрчим хүч олон зууны турш Европын төв хүртэл уламжлагдан хадгалагдсаныг харуулав.

Баруун тийш нүүсэн Хүн нар 355 он гэхэд хүчирхэгжиж, 1375 онд Дон мөрнийг гаталж, Готуудыг бут цохин, Аланчуудыг өөртөө нэгтгэж, тун удалгүй Ромын эзэнт гүрний хилд тулж иржээ. 395 онд Хүн нар Кавказаар дамжин Анатолий руу, Днепрээр дамжин Балкан руу гэсэн хоёр чиглэлээр Ромын эзэнт гүрэн рүү дайралт хийж, Анатолйд Ромын цэргийг бут цохижээ. 409 онд Улдуз хааны удирдсан Хүн нар Дунай мөрнөөр дамжин Византид довтлоход, Хаан нь эвлэрэх хүсэлт тавьж байжээ.

Улдуз хааны хүү Роугийн үед 422 онд Хүн нар их цэргийн хүч хуримтлуулан Ромын эзэнт гүрнийг довтолж байлаа.

Византийн эзэн хаан 2-р Феодосий 426 оноос Хүн улсын хаанд жил бүр “алба” хэмээх 350 фунд алт төлөх болжээ. Улмаар Хүн нар Баруун Ромын эсрэг байлдах бэлтгэл шаргуу хийсэн бөгөөд 433 онд Баруун Ром, Хүн нарын хооронд гэрээ байгуулагдаж, Европ, Газрын дундат тэнгист олон зуун жил ноёрхсон, эртнээс алдарт Ром жил бүр 700 фунд алтаар Хүнчүүдэд алба өгөх болжээ. Хаан Роугийн ах Манчуг хаан 2 хүүтэй байсны нэг нь Атилла, нөгөө нь Буда нар байв.

Дэлхийн агуу суут хаадын нэг Атилла 395 онд төржээ. 434 онд Атилла Хүнчүүдийн засгийг толгойлох болов. Атиллагийн орд Паннанид байрлаж байлаа. Гоё ганган хээнцэрлэлийг тэр тоодоггүй, нүүдэлчдийн эгэл жирийн амьдралаар насны ихэнхийг өнгөрүүлжээ. Морины туурай хүрэх газар очно, Европыг бүхэлд нь эзэлж, улмаар Ази бүр Африкт ч очно гэсэн зорилго энэ хүнийг цэнэглэх болжээ. Атилла Хаанаас болгоомжилсон Константиниполь Хүннүчүүдтэй гэрээ байгуулж Хүннүчүүдийн эсрэг холбоонд орохгүй байх, Хүннүчүүдэд зориулан хилийн худалдааны зах нээх, жилийн албыг 2 дахин нэмэх зэрэг буулт хийж байжээ.

Атилла Кавказыг эзлэхээр Перстэй дайтаж, Балканы хойгт цөмрөн Белград, Виминациум, Найс хотуудыг эзэлж, улмаар 442 онд Константинопольд тулж, хаан Федосий хуучин албаа нөхөж төлөх, шинэ их алба нэмж төлөхөөр тохирч байв. 441-447 онд Хүн нар Византийн Грекийг эзлэн авав. 449 онд Зүүн Ромтой гэрээ байгуулж алба татвараа үргэлжлүүлэн авах болов. Улмаар Баруун, Зүүн Ромын хаадад элч илгээж, Атиллийн эзэрхийллийг хүлээн зөвшөөрөхийг шаардаж, дайны бэлтгэл хийж эхлэв.

451 онд Атиллийн Хүнчүүд Рейн мөрнийг гаталж Галли руу цөмрөн Темц хотыг эзэлжээ..

451 оны 6 сарын 15-нд Труагийн орчим Каталауны талд Атилла Баруун Ромын цэрэгтэй байлджээ. “Ард түмнүүдийн түүхэн их тулалдаан” гэж түүхэнд алдаршсан энэ байлдаанд хагас сая цэрэг оролцож, 2 талаас асар их хохирол амсчээ. Атилла ч цэргээ хойш нь татсан юм. Тэрээр Труа, Колони, Тюринг хотуудыг замдаа “хамж” Паннонийд иржээ.

452 онд Атилла хаан Итали руу цөмрөн Аквелия, Веронн, Мантуя, Бергамо, Милан хотуудыг эзэлж, улмаар Ромын хэрэмд бараг л тулж ирсэн юм.

Ромын эзэн хаан Валентиниан их нэр хүндтэй, цэцэн билэгт яруу найрагч, Пап лам Лео, Ромын захирагч, нарыг 2 Сенатчийн хамт Атиллаг угтуулан Венецид уулзуулжээ. Ромын эцэг болох Лео Атиллатай уулзахдаа Христын нэрийн өмнөөс Ромын эзэнт гүрний агуу их соёлын үнэт зүйл болох архитертурын гайхамшигт бүтээл, эрт дээр үеэс цуглуулсан тоо томшгүй баялаг номын сан, хадгаламж байдаг энэ хотыг эвдэн сүйтгэхгүй байхыг хүссэн гэдэг юм. Атилла хаан энэхүү соёлтой хүсэлтэнд өршөөнгүй хандсан нь цэргээ татахад нөлөөлсөн гэж зарим нь үздэг. Энд ямар яриа хэлэлцээр болсон нь нууцлагдан үлдсэн бөгөөд агуу их хаан Атилла хөлгийн жолоог нутгийн зүг залжээ.

Зарим хүмүүс Атилла нас ахиж идэвхитэй бодлогоос ухрах болсон хэмээж, нөгөө хэсэг нь Атилла эв зүй хичээх дипломат бодлогод шилжсэн гэж тайлбарлах нь ч бий. Гэвч бидний бодлоор Итали даяар дэгдсэн тахал өвчин, хүн амын ядуурал өлсгөлөн зэрэг нь Италийг бүрэн эзлэх Атиллийн сонирхлыг бууруулсан байж магадгүй юм.

Атилла нутагтаа ирээд улс гүрнээ тохинуулахад голлон анхаарсан бөгөөд нэгэн боссон аймгийн ахлагчийг хөнөөж, харин охинтой нь хурималсан 453 онд ертөнцийн их хаадын нэг, “Тэнгэрийн ташуур” хэмээн Европд алдаршсан Атилла насан эцэслэжээ. Энэ үйл явдлын шалтгаан бас л нууцлагдан үлджээ….Удалгүй 469 онд Хүн нарын их гүрэн мөхсөн гэж үздэг билээ. Төв Азийн аугаа их удам судрыг Европын түүхэнд баларшгүйгээр бичсэн энэ их хүнтэй уулзсан Приск Паний бичсэнээр Атилла “том толгойтой, өндөр биш нуруутай, гүн суулгасан нүдтэй” хүн байсан бөгөөд тэрээр зөвхөн мах идэж байсан гэжээ. Түүхийн олон гэрчүүд тэмдэглэснээр тэрээр тал нутгийн хөрслөг бор эрчүүдийн шинжийг хадгалсан хүн байв.

Атиллийн хүннүчүүдийг морин дээр амьдардаг гэж Европчууд бичиж үлдээсэн нь олон үеийнхний сонирхол татсаар ирэв. Тэд гэр маягийн сууцанд амьдардаг байсан нь бүр сонин юм. Нүүдэлчдийн их гүрэн Хүннүчүүдийн довтолгоо нь Дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрнүүдийн нэг Ромын эзэнт гүрнийг үндсэнд нь мөхөлд хүргэсэн юм.

МЭӨ 510 онд Ромын улс байгуулагдсан бол МЭӨ 59-44 онд Юлий Цезарийн үед нэр сүрээ улам дуурсгаж, МЭӨ 30-27 оны үед томоохон эзэнт гүрэн болсон юм.

Манай эриний 300-гаад оны үед Баруун, Зүүн гэсэн хоёр хэсэгтэйгээр хүчирхэгийн туйлд хүрч байсан энэ эзэнт гүрэн Хүнчүүдийн олон удаагийн довтолгоонд нэрвэгдэн 395 онд Баруун Ром, Зүүн Ром гэж нэгэнт хуваагдсан байна.

Атиллийн Хүн гүрэн хүчирхэг болохын хирээр Ромын эзэнт гүрэн сульдан доройтож, Хүн гүрэн унасны дараа удалгүй 476 онд Баруун Ромын эзэнт гүрэн дагалдан мөхөж, дэлхийн түүхэнд хосгүй хоёр гүрэн бараг нэгэн зэрэг түүхийн тавцангаас буусан юм. Удалгүй Византийн улс хүчирхэгжихийн хирээр Зүүн Ромын нэр ч дуурсахаа больсон юм.

Төв Азийн удамтай Хүнчүүд Ромын эзэнт гүрний “бодийг нь урьдчилан хөтөлсний “улмаас Европод олон шинэ үндэстэн, ястан ард түмнүүд сэргэж, төр улсаа эмхлэн байгуулж, Дэлхийн ялангуяа Европын газрын зураг үндсээрээ өөрчлөгдөв.

Бүх Европ Христын хаанчлалд бүрмөсөн автагдахаас энэ үйл явдал аварч, үндэстэн ард түмнүүдийн өөрсдийн нь өвөрмөц шашин хөгжсөн юм.

Хүн нарын гүрэн Орос, Кавказ, Персийн түүхэнд ч ул мөрөө үлдээв. Евро Ази, Дундат Ази, Бүх Европт олон үндэстэн ястны “холилдоон” хүчтэй явагдсан нь хүн төрөлхөтний хүн ам зүйн хөгжилд шинэ эрин үеийг нээсэн юм.

Эдийн засаг, соёл, зан заншлын дэлхийн хэмжээний нийлэлт энэ үед болсон юм. Хүн төрлөхтөний түүх бол их аян дайнууд, үндэстнүүдийн их хөдөлгөөн, нүүдэллэлт, ард түмнүүдийн агуу их уулзалт, золголт, танилцал, ойлголцлын түүх бөгөөд үүнд монголчуудын өвөг дээдэс голлох эрчимжүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Share on Facebook

2008. 06 сарын 07 Сиерра Леон, Монголын Энхийг Сахиулагчдийн Нарлаг Баз

Өнөөдөр өөрийн Вэб хуудсандаа Монгол Улсынхаа Турийн Дууллалаа тавихаар шийдлээ. Би 2005 оны сүүл үед эх орноосоо дэлхийг тойрхоор гарсан билээ. Харин 2006 оны үед Монгол улсийн төрийн дууллалийг өөрчилснийг би мэдээгүй явсан юм. Либериа улсад Манай Энхийг сахиулагч Чинзориг, Энкцог гэдэг оффицеруудтай хамт байхад Төрийн дуулал солигдоод удаж байгааг тэр хоёроос олж мэдээд, гайхлаа.

Төр тогтворгүй байна гэдэг ямар хэцүү гэдгийг маш олон зүйлүүдээс олж мэдэрч байна.

Сиерра Леоний Монголийн Энхийг Сахиулагчидтай байхдаа Тугаа намируулах үед гараа цээжиндээ барьж, Төрийнхөө дуулалийг дуулна гэж бодож байтал үг нь өөрчлөгдсөн байдаг. Интернэтээс шинэ үгний эрэлд гарж нэлээд удлаа. Арай гэж олоод цаасан дээр хэвлүүлж яаралтай цээжлэх хэрэг гарлаа.

Монгол Улсийн Иргэн гэж өөрийгөө бодож байгаа хэрнээ шинэчлэгдсэн төрийн дууллаа мэдэхгүй байх нь тэнэг хэрэг гэж ичгүүртэй санагдсан тул, хичээж байгаад 1 өдөрт сурлаа.

Сиерра Леонд ирээд Тугаа намируулахдаа сэтгэл хөдөлснөөс болж сайн дуулж чадаагүйч, сэтгэл зүрхэндээ шинэчлэгдсэн Турийнхуу дууллаа хүлээн зөвшөөрч, давтан дуулж эхэллээ.

Өнөөдөр Монголийн Зэвсэгт хучнийхээ баз-д байхдаа өглөө үүрээр тугаа мандуулах, үдэш тугаа буулгахад байнга Төрийн Дуулал мань эгшиглдэг тул тэр үеэр унтаж байх юм бол заавал босч Эх Орон Ард Түмэндээ хүндэтгэл үзүүлж байгаа юм.

Би сүүлийн хэдэн жилийн турш Агшин, Сүүдэр болон бусад вэб хуудсууд дээр Монголийн Наадам, төрийн арга хэмжээнууд дээр Бид бухний сонгосон Улс Эх Орний мань сайн сайхний төлөө амь амьдралаа зориулна гэсэн ам тангараг өргөсөн хүмүүс ном барисан, зарим н зүгээр хэнэгчгүй зогсож байгааг хараад, Бид ямар төр засагтай байгаа вэ! гэдэг дүгнэлт та бүхэн хийсэн байх!

Улс Ард тумний мань эв нэгдлийн бэлэг тэмдэг болсон, Ард нийтээрээ хоолойгоо нэгтгэн дуулах ёстой 8 хан мөрт дуу асуудалтай байхад , бусад маш чухал хууль тогтоомж батлах тухай бүүр асуугаад ч хэрэггүй. Эдгээр хүмүүс ард тумнийхээ төлөө Төрийг барьж байна, Эх Оронч хүмүүс гэж өөрсдийгөө нэрэлдэг байна!

Миний аялсан ихэнх орнуудийн цэцэрлэгийн хүүхдүүдээс хөгшид хүртэл цээжээрээ хамаг чангаар Төрийнхөө Дууллаа дуулж байхад манай иргэд эх оронч биш юмаа гэхэд Төр Засгийн хүмүүс ийм ичмээр хэнэггүй байхад Монгол оронд Эх Орон ч үзэл, сайн сайхан амьдрал бий болохгүй байгаад та бүхэн гайхаад хэрэггүй бизээ!

Хэрвээ та нар надтай адил гэр орноосоо хол байгаад Төрийн Дуулалийн үг солигдснийг мэдээгүй байгаа бол миний энэ тэмдэглээс хуулж аваад цээжилнэ гэж итгэж байн. 8 хан мөрт Дэлхийгээр тарсан Монгол үндэстнийг нэгтгэдэг юм шүү.

Хааяа эх нутаг, Монголийнхоо сайхан орноо санах үедээ амандаа ч болов дуулах ямар сайхан байдгийг надаар хэлэлтгүй мэдэж байгаа бизээ.

Эх Оронч байх ийм жижиг зүйлээс эхэлдэг юм шүүдээ! Манай Төр Засгийн Удирдлагуудаа!

Магадгүй мөдхөн болох НААДАМ-аар хэн н ам барьж байна, хэн нь үгээ мэдэхгүй байна гэдгийг хараад хүн бүр өөрсдийнхөө дүгнэлтээ хийгээрээ!

Монгол улс Мандан Бадраг!

Дархан манай тусгаар улс

Даяар Монголын ариун голомт

Далай их дээдсийн гэгээн үйлс

Дандаа энхжиж, үүрд мөнхөжнө

Хамаг дэлхийн шударга улстай

Хамтран нэгдсэн эвээ бэхжүүлж

Хатан зориг, бүхий л чадлаараа

Хайртай Монгол орноо мандуулъя

Өндөр төрийн минь сүлд ивээж

Өргөн түмний минь заяа түшиж

Үндэс язгуур, хэл соёлоо

Үрийн үрдээ өвлөн бадраая

Эрэлхэг Монголын золтой ардууд

Эрх чөлөө жаргалыг эдлэв

Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур

Жавхлант манай орон мандтугай

English Translation

Our unwavering independent nation

All Mongols’ sacred ancestry

All world’s good deeds

Always stable, forever continue

With all honest nations of the world

Strengthen our bonds

With all our will and strength

Let’s develop our beloved Mongolia

Our great nation’s symbol blesses

The people’s fate supports

Our ancestry, culture and language

Let’s forever cherish and prosper

Bright people’s of brave Mongolia

Have freedom and happiness

Key to happiness, column for prosperity

Our great country prosper

Share on Facebook